Türk Müziğinde 40 Makam

Makam, Türk Müziği’nde bir eserin temel melodik yapısını oluşturan, belirli bir perde dizisi (gam), bu dizinin seyir özellikleri, karar sesi (tonic), güçlü sesi (dominant), başlangıç ve bitiş kuralları ile belirli bir duygu ya da atmosfer yaratma amacı taşıyan bir sistemdir. Makam, sadece seslerin sıralı bir dizisi değil, aynı zamanda bu seslerin nasıl kullanılacağına dair bir yol haritasıdır. Bu nedenle, makam bir “çerçeve” ya da “kalıp” olarak görülebilir; icracı bu çerçeve içinde doğaçlama yapabilir (örneğin taksim) ya da bestelenmiş bir eseri yorumlayabilir.

Türk Müziği’nde makamlar, Farabi, İbn-i Sina gibi İslam dünyasının büyük alimlerinden başlayarak geliştirilmiş ve Osmanlı döneminde sistematik hale getirilmiştir. 20. yüzyılda Hüseyin Saadettin Arel, Suphi Ezgi ve Murat Uzdilek tarafından oluşturulan “Arel-Ezgi-Uzdilek sistemi” ile modern bir teorik çerçeveye oturtulmuştur.

Makamın Temel Unsurları

Bir makamı tanımlamak ve anlamak için aşağıdaki unsurlar dikkate alınır:

1. Perde Dizisi (Gam):
   • Makam, belirli bir ses dizisine dayanır. Bu dizi, Türk Müziği’nde 24 perdelik bir oktav sistemine (tam oktavda 53 koma) göre şekillenir. Batı müziğinden farklı olarak, Türk Müziği mikrotonal aralıklar içerir (örneğin, 1 koma, 4 koma, 5 koma gibi ara sesler).
   • Örnek: Rast makamının dizisi Sol-La-Si-Do-Re-Mi-Fa-Sol’dur, ancak Si ve Mi perdeleri mikrotonal olarak tam doğal değil, biraz yumuşaktır.
2. Karar Sesi (Durağ):
   • Makamın bittiği ve melodinin çözüldüğü sestir. Her makamın bir karar sesi vardır ve bu ses, eserin tonal merkezini oluşturur.
   • Örnek: Hicaz makamında karar sesi “Dügâh” (La), Nihavend makamında ise “Rast” (Sol) perdesidir.
3. Güçlü Sesi (Güçlü):
   • Makamın ikinci önemli perdesidir; melodinin sıkça durakladığı ya da vurgulandığı sestir. Güçlü ses, genellikle karar sesinden bir beşli ya da dörtlü yukarıdadır.
   • Örnek: Rast makamında güçlü ses “Neva” (Re), Hüseyni makamında ise “Hüseyni” (Mi) perdesidir.
4. Seyir (Melodi Dolaşımı):
   • Makamın melodik yapısının nasıl işleneceğini belirler. Üç temel seyir türü vardır:
     • Çıkıcı: Melodi karar sesinden başlar ve yukarı doğru gelişir (örneğin, Rast makamı).
     • İnici: Melodi tiz bir perdeden başlar ve karar sesine iner (örneğin, Hüzzam makamı).
     • Çıkıcı-İnici: Melodi hem karar sesinden yukarı çıkar hem de tizden aşağı iner (örneğin, Nihavend makamı).
   • Seyir, makamın karakterini ve icra tarzını doğrudan etkiler.
5. Dörtlü ve Beşli Kombinasyonları:
   • Makamlar, genellikle bir dörtlü (tetrakord) ve bir beşli (pentakord) ya da bunların çeşitli birleşimlerinden oluşur. Bu birleşimler, makamın temel yapısını oluşturur.
   • Örnek: Rast makamı, “Rast dörtlüsü” (Sol-La-Si-Do) ve “Rast beşlisi” (Re-Mi-Fa-Sol) ile inşa edilir. Hicaz makamı ise “Hicaz dörtlüsü” (La-Si bemol-Do diyez-Re) ve “Rast beşlisi” (Re-Mi-Fa-Sol) içerir.
6. Genişleme Perdeleri:
   • Makamın temel dizisi bir oktavı tamamlayabilir ya da tiz bölgede genişleyebilir. Genişleme, makamın daha zengin bir melodik alan sunmasını sağlar.
   • Örnek: Uşşak makamı “Muhayyer” (tiz La) perdesine kadar genişleyebilir.
7. Geçki ve Modülasyon:
   • Makam içinde başka makamlara kısa süreli geçişler (geçki) yapılabilir. Bu, esere zenginlik katar ve icracının ustalığını gösterir.
   • Örnek: Bir Hicaz eserde kısa bir Kürdî geçkisi yapılabilir.
8. Duygu ve Atmosfer:
   • Her makam, belirli bir duygu ya da atmosferle ilişkilendirilir. Bu, makamın tarihsel ve kültürel bağlamından kaynaklanır. Farabi ve İbn-i Sina gibi alimler, makamların insan ruhu ve bedeni üzerindeki etkilerini incelemiştir.
   • Örnek: Rast makamı neşe ve huzur, Hüzzam makamı melankoli, Saba makamı sonsuzluk hissi uyandırır.